Gdy zimne miesiące pokrywają świat mglistą poświatą, wielu z nas czuje, że "coś wisi w powietrzu". I niestety - ma rację. Smog to cichy zabójca: szacunki europejskich i krajowych analiz wskazują, że z powodu zanieczyszczonego powietrza w Polsce co roku umiera przedwcześnie około 40-45 tysięcy osób. Choć często bywa niewidoczny, składa się z dziesiątek szkodliwych substancji, które dostają się do naszych płuc i krwiobiegu. Warto więc przyjrzeć się temu, co dokładnie unosi się w powietrzu, którym oddychamy na co dzień.

Pyły PM10 i PM2.5 - najważniejsze składniki smogu

Największym problemem w sezonie grzewczym są pyły zawieszone PM10 i PM2.5. PM10 to mieszanina większych cząstek kurzu, sadzy, metali ciężkich i popiołów, które osadzają się głównie w górnych drogach oddechowych. Mogą nasilać kaszel, problemy z oddychaniem i różnego rodzaju dolegliwości ze strony układu oddechowego.

Jeszcze groźniejsze są pyły PM2.5 - znacznie drobniejsze cząstki, które przenikają głęboko do pęcherzyków płucnych, a następnie mogą przedostawać się do krwiobiegu. To one są dziś uznawane za jeden z kluczowych czynników ryzyka zdrowotnego związanego z zanieczyszczonym powietrzem. Powstają przede wszystkim podczas spalania paliw stałych w piecach i kotłach oraz w wyniku ruchu samochodowego.

Inne składniki smogu - co jeszcze unosi się w powietrzu?

Smog to jednak nie tylko pyły. Bardzo istotnym składnikiem jest benzo(a)piren - związek zaliczany do wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Jest on silnie rakotwórczy i mutagenny, a w Polsce jego podwyższone stężenia wynikają głównie z nieefektywnego spalania węgla i drewna w domowych piecach i kominkach.

W powietrzu unoszą się także liczne gazy: tlenki azotu (NOx), pochodzące przede wszystkim z transportu drogowego i podrażniające drogi oddechowe; tlenek węgla (CO), który utrudnia transport tlenu w organizmie; dwutlenek siarki (SO₂), wywołujący m.in. kaszel i pieczenie oczu; oraz lotne związki organiczne (LZO) obecne w spalinach i produktach przemysłowych. W odpowiednich warunkach część tych substancji reaguje w atmosferze, tworząc tzw. pyły wtórne i dodatkowo pogarszając jakość powietrza.

Skąd biorą się zanieczyszczenia powietrza?

W Polsce największym źródłem smogu pozostaje tzw. niska emisja, czyli spalanie paliw stałych - węgla, drewna czy ich mieszanek - w domowych piecach, kotłach i kominkach, zwłaszcza starszego typu. To właśnie w sezonie grzewczym stężenia pyłów i benzo(a)pirenu osiągają najwyższe poziomy, a pogorszenie jakości powietrza bywa odczuwalne niemal z dnia na dzień.

Drugim istotnym źródłem jest transport drogowy, szczególnie w rejonach ruchliwych ulic i skrzyżowań. Dodatkowe emisje pochodzą z przemysłu, rolnictwa czy spalania odpadów, ale w wielu miejscowościach to właśnie domowe paleniska i ruch samochodowy w największym stopniu decydują o tym, czym oddychamy.

Jak sprawdzić, czym oddychamy?

Dobra wiadomość jest taka, że dziś jakość powietrza można sprawdzić w kilka chwil. Najpewniejsze dane znajdziemy w serwisie Państwowego Monitoringu Środowiska prowadzonym przez GIOŚ: www.powietrze.gios.gov.pl, gdzie publikowane są wyniki pomiarów ze stacji w całym kraju.

Bardzo pomocna jest również mapa czujników Airly: www.airly.org/map/pl, która szczegółowo pokazuje lokalne stężenia pyłów i innych zanieczyszczeń. Informacje o stanie powietrza możemy mieć także zawsze "pod ręką" w telefonie - zapewnia to aplikacja Kanarek, która zbiera dane z wielu sieci pomiarowych i prezentuje je w formie czytelnych, kolorowych wskaźników.

Co oznaczają liczby na czujnikach? Normy jakości powietrza w Polsce

Kiedy już wiemy, jak sprawdzić aktualny stan powietrza, warto rozumieć, co oznaczają widoczne tam wartości. W Polsce obowiązują normy, które określają dopuszczalne stężenia zanieczyszczeń. Dla pyłu PM10 dopuszczalne dobowe stężenie wynosi 50 µg/m³, a średnioroczne 40 µg/m³. Dla PM2.5 maksymalny poziom średniego stężenia w ciągu roku to 20 µg/m³, natomiast dla benzo(a)pirenu średnioroczny poziom docelowy to 1 ng/m³.

Jeżeli odczyty z czujników znacząco przekraczają te wartości, oznacza to, że powietrze nie spełnia standardów jakości i może stanowić realne zagrożenie dla naszego zdrowia.

Dlaczego warto wiedzieć, czym oddychamy?

Świadomość tego, co znajduje się w powietrzu, pozwala lepiej rozumieć komunikaty smogowe i nie bagatelizować "gorszych dni". Dzięki regularnemu sprawdzaniu jakości powietrza możemy rozsądniej planować codzienność - decydować, kiedy lepiej ograniczyć aktywność na zewnątrz, nie wietrzyć mieszkania czy unikać spacerów wzdłuż ruchliwych ulic.

Im więcej wiemy o zanieczyszczeniach i ich źródłach, tym łatwiej możemy domagać się zmian, wspierać działania na rzecz czystego powietrza i dbać o zdrowie swoje oraz swoich bliskich - nie tylko od święta, ale każdego dnia.

Artykuł powstał w ramach prowadzonej na terenie gminy Łazy kampanii edukacyjnej „Zobacz czym oddychasz!”, realizowanej wspólnie przez Gminę Łazy oraz Ekodoradcę Subregionalnego projektu LIFE „Śląskie. Przywracamy błękit”, we współpracy z Polskim Alarmem Smogowym.

Autor:

Agnieszka Szwaja 

Ekodoradca Subregionalny projektu LIFE „Śląskie. Przywracamy błękit”